Rimski kalendar ili Kako su Rimljani računali vreme?

Prvi rimski kalendar

Prema rimskoj tradiciji stvaranje prvobitnog rimskog kalendara pripisuje se Romulu, prvom kralju Rima i smešta se u period oko 753 p.n.e. Kalendarska godina sastojala se od 10 meseci a prvi mesec je bio Mart (Martius). Šest meseci je imalo po 30 dana, dok su preostala četiri meseca imala po 31 dan. Zanimljivo je da zimski period nije bio podeljen na mesece. Vreme tokom zime nije bilo obuhvaćeno kalendarom pa je on bio kraći za 61 dan, odnosno, godina je trajala samo 304 dana.

rimski kalendar
1. Martius – 31 dan
2. Aprilis – 30 dana
3. Maius – 31 dana
4. Iunius – 30 dana
5. Quintilis – 31 dan
6. Sextilis – 30 dana
7. September – 30 dana
8. October – 31 dan
9. November – 30 dana
10. December – 30 dana

Kalende, None i Ide

Za razliku od Julianskog i Gregorijanskog kalendara, rimski kalendar bio je lunarni, odnosno zasnovan na mesečevim menama. Mesec nije bio podeljen na sedmice već su postojala tri značajna dana u odnosu na koje su označavani svi ostali dani. Ova tri dana nazivani su Kalende, None i Ide.

Kalende označavaju početak svakog novog meseca odnosno njegov prvi dan. Smatra se da je to prvobitno bio dan mladog meseca (mladina).
None su bile 5. ili 7. dan, zavisno od meseca, jer su bile 8. dana pre Ida.
Ide su padale na 15. dan meseca marta, maja, jula i oktobra te 13. dana svih ostalih meseci. Smatra se da je to prvobitno bio dan punog meseca (uštapa).

Ostali dani u mesecu nisu bili imenovani, već su identifikovani po tome koliko dana su pre Kalendi, Nona ili Ida. Ono što dodatno komplikuje ovaj sistem računanja u odnosu na današnji jeste to što je bio inkluzivan, odnosno Rimljani su brojali dan u kome se nalaze kao i dan događaja u odnosu na koji računaju. Na taj način 2. april bi bio četiri dana pre 5. aprila a ne tri dana pre.

Pri zapisivanju dana Rimljani su koristili skraćenice Kal.Kalende, Id.Ide, Non.None, a.d.ante diem = dana pre, prid.pridie = jedan dan pre itd.

Npr. 1. septembar je pisan kao Kal. Sept. = Septembarske Kalende
2. septembar kao a.d. IV Non. Sept = 4 dana pre septembarskih Nona
5. septembar kao Non. Sept = Septembarske None
6. septembar kao a.d. VIII Id. Sept = osam dana pre septembarskih Ida
13. septembar kao Id. Sept = Septembarske Ide
14. septembar kao a.d. XVII Kal. Oct. = 17 dana pre oktobarskih Kalendi
itd.

Calendar-mosaic-Ianuarius-Februarius

Nastanak januara i februara

Kralj Numa Pompilije reformisao je kalendar oko 700 g.p.n.e tako što je skratio 30-dnevne mesece na 29 dana i dodao dva nova meseca Ianuarius (29 dana) i Februarius (28 dana) na kraj kalendara, čime je kalendarska godina produžena na 355 dana. Dodavanjem januara i februara imena nekih meseci više se nisu poklapala sa svojim mestom u kalendaru – septembar, oktobar, novembar i decembar više nisu bili sedmi (lat. septem), osmi (lat. octo), deveti (lat. novem) i deseti (lat. decem) mesec kalendara iako je njihovo ime na to ukazivalo.

Mesec Quintilis preimenovan je u jul u čast Julija Cezara 44 godine p.n.e, dok je mesec Sextilis dobio ime avgust u slavu imperatora Avgusta 8. godine p.n.e.

Kako bi godina ostala približno u skladu sa solarnom godinom povremeno je umetan prestupni mesec, tzv. Mensis Intercalaris. On je imao 27 dana, a dodavan je februaru, koji je pri tom bio skraćivan na 23 ili 24 dana. Tako bi nastala godina dužine 377 ili 378 dana. Odluka o umetanju ovog meseca je pripadala pontifex maximus-u, što se događalo približno svake druge godine. Položaj pontifeks maksimusa nije podrazumevao puno radno vreme; zauzimao ga je pripadnik rimske elite, koji je skoro neizbežno bio uključen u mahinacije rimske politike. Pošto je rimska kalendarska godina definisala trajanje mandata izabranog magistrata, pontifeks maksimus bi imao razloga da produži godinu u kojoj su on ili njegovi saveznici na vlasti, ili da ne produži godinu u kojoj položaje drže njegovi politički protivnici .

Julijanski kalendar

Komplikovani rimski kalendar, takođe poznat i kao “pre-julijanski”, korišćen je sve do vremena Julija Cezara. U vreme njegove vladavine, tačnije 45. godine p.n.e., u upotrebu ulazi reformisani kalendar, danas poznat kao Julijanski. Glavni razlog reforme bilo je uspostavljenje trajnjog rešenja kojim bi se kalendarska godina uskladila sa solarnom i bez ljudske intervencije. Julijanski meseci su formirani dodavanjem deset dana regularnoj pred-julijanskoj rimskoj godini od 355 dana, čime je stvorena redovna julijanska godina od 365 dana: po dva dana su dobili Ianuarius, Sextilis (Augustus) i December, a jedan dodatni dan su dobili Aprilis, Iunius, September i November, čime su uspostavljene i danas važeće dužine meseci.

(Arheološki portal Arhantis)